लोकशाही विशेष लेख
लोकशाहीची ताकद केवळ निवडणुकांतून सिद्ध होत नाही. ती सिद्ध होते, जेव्हा एखादा नागरिक सत्तेला प्रश्न विचारतो आणि सत्ता त्या प्रश्नाकडे संयमाने, संवेदनशीलतेने आणि संवादाच्या माध्यमातून पाहते. आज देशात पर्यावरण, विकास आणि लोकसहभाग या तीन मुद्द्यांच्या केंद्रस्थानी उभे राहिलेले नाव म्हणजे सोनम वांगचुक. त्यांचे आंदोलन हे केवळ एका प्रदेशाचे किंवा एका व्यक्तीचे आंदोलन नाही; ते विकासाच्या संकल्पनेविषयी, लोकशाहीच्या स्वरूपाविषयी आणि भविष्यातील भारताच्या दिशेविषयी प्रश्न उपस्थित करणारे आंदोलन आहे.
प्रत्येक आंदोलनाची एक पार्श्वभूमी असते. काही आंदोलने तात्कालिक असतात, तर काही काळाच्या पुढे जाऊन समाजाला विचार करायला भाग पाडतात. सोनम वांगचुक यांच्या आंदोलनाचे स्वरूपही असेच आहे. त्यांच्या भूमिकेशी सर्वजण सहमत असतीलच असे नाही, त्यांच्या मागण्या सर्वांनाच योग्य वाटतील असेही नाही. पण एका लोकशाही राष्ट्रात मतभिन्नतेचा अधिकार हा नागरिकांचा मूलभूत अधिकार आहे. त्यामुळे त्यांच्या आंदोलनाकडे केवळ समर्थन किंवा विरोध या दोन चौकटीतून न पाहता, त्यामागील प्रश्न समजून घेण्याची आवश्यकता आहे.
लडाख हा केवळ पर्यटनाचा प्रदेश नाही. हिमालयाच्या कुशीत वसलेला हा भाग पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील आहे. हवामान बदलाचे परिणाम सर्वप्रथम जाणवणाऱ्या प्रदेशांपैकी तो एक मानला जातो. वितळणारे हिमनग, बदलणारे पर्जन्यमान, पाण्याची कमतरता आणि वाढते मानवी हस्तक्षेप यामुळे स्थानिकांच्या चिंता वाढल्या आहेत. अशा परिस्थितीत विकासाची व्याख्या नेमकी काय असावी, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
आज देश झपाट्याने प्रगती करत आहे. महामार्ग, बोगदे, औद्योगिक गुंतवणूक, पर्यटन आणि पायाभूत सुविधा या विकासाच्या महत्त्वाच्या गरजा आहेत. परंतु विकासाचा वेग आणि पर्यावरणाचे संतुलन यांच्यात समन्वय राखणे ही तितकीच मोठी जबाबदारी आहे. कोणत्याही प्रदेशाचा विकास तेथील लोकांच्या सहभागाशिवाय आणि त्यांच्या विश्वासाशिवाय दीर्घकाळ टिकू शकत नाही.
लोकशाहीमध्ये आंदोलन हा अपवाद नसून संवादाचा एक मार्ग आहे. इतिहासात अनेक आंदोलने अशी झाली ज्यांनी समाजाला नवी दिशा दिली. काही आंदोलने यशस्वी झाली, काही अयशस्वी ठरली; पण प्रत्येक आंदोलनाने सत्तेला आणि समाजाला आत्मपरीक्षणाची संधी दिली. म्हणूनच आंदोलनाकडे कायदा-सुव्यवस्थेच्या प्रश्नापेक्षा लोकशाहीतील संवादाच्या प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहिले पाहिजे.
आजच्या डिजिटल युगात दुर्दैवाने प्रत्येक प्रश्नाचे दोनच गट तयार होतात—समर्थक आणि विरोधक. सोशल मीडियावर काही मिनिटांत एखाद्या व्यक्तीची प्रतिमा घडवली किंवा मोडली जाते. यामुळे विषय बाजूला पडतो आणि व्यक्ती केंद्रस्थानी येते. ही प्रवृत्ती लोकशाहीसाठी हितावह नाही. मतभेद असणे हे लोकशाहीचे सौंदर्य आहे; परंतु मतभेदांना शत्रुत्वाचे स्वरूप देणे ही चिंतेची बाब आहे.
सोनम वांगचुक यांनी अनेक वर्षे शिक्षण, पर्यावरण आणि स्थानिक विकासासाठी काम केले आहे. त्यामुळे त्यांच्या प्रत्येक भूमिकेशी सहमत होणे आवश्यक नाही, परंतु त्यांचे म्हणणे ऐकून घेणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे सरकारची भूमिकाही समजून घेणे तितकेच गरजेचे आहे. देशाच्या सुरक्षेपासून विकासापर्यंत अनेक घटकांचा विचार करूनच निर्णय घेतले जातात. म्हणूनच कोणताही प्रश्न संवादातूनच अधिक परिणामकारकपणे सोडवता येतो. आज गरज आहे ती संयमाची. आंदोलन करणाऱ्यांनी शांततेचा मार्ग सोडू नये आणि सरकारने संवादाची दारे उघडी ठेवावीत. लोकशाहीमध्ये विजय हा एका बाजूचा नसतो; विजय संवादाचा असतो. नागरिकांचा विश्वास टिकवून ठेवणे हे कोणत्याही सरकारचे सर्वात मोठे यश असते.
या आंदोलनामुळे देशातील प्रत्येक नागरिकाने स्वतःलाही एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. विकास म्हणजे नेमके काय? फक्त आर्थिक वाढ, की पर्यावरणाचे संरक्षण, स्थानिक संस्कृतीचा सन्मान आणि नागरिकांचा सहभाग यांचाही त्यात समावेश असायला हवा? भविष्यातील भारत अधिक सक्षम, अधिक समृद्ध आणि अधिक लोकाभिमुख व्हायचा असेल, तर या प्रश्नांची उत्तरे शोधावीच लागतील. लोकशाहीचे आरोग्य हे केवळ कायद्यांनी टिकत नाही; ते विश्वासाने टिकते. संवाद, संवेदनशीलता आणि परस्पर आदर या तीन गोष्टी लोकशाहीला बळकटी देतात. एखाद्या आंदोलनाकडे आपण कोणत्या नजरेने पाहतो, यावर आपल्या लोकशाही संस्कृतीची परिपक्वता अवलंबून असते.
सोनम वांगचुक यांचे आंदोलन भविष्यात कोणत्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचेल, हे काळच ठरवेल. मात्र या आंदोलनाने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे—भारतातील नागरिक अजूनही प्रश्न विचारण्याची हिंमत ठेवतात आणि लोकशाही अजूनही संवादाची अपेक्षा ठेवते. कोणत्याही राष्ट्रासाठी हीच सर्वात मोठी आशा असते. आज आवश्यकता आहे ती कोणाला नायक किंवा खलनायक ठरवण्याची नाही, तर प्रश्नांचा गाभा समजून घेण्याची. कारण प्रश्न समजून घेतले की उपाय सापडतात; भूमिका कठोर झाल्या की फक्त दरी वाढते. आणि लोकशाहीचा प्रवास दरी निर्माण करण्याचा नसून पूल बांधण्याचा असतो.
पत्रकार/फुड ब्लॉगर, मुंबई
मो. ९८९२१३८१३२
