शाश्वत शेतीचा ‘स्वामीनाथन मार्ग’!

लोकशाही विशेष लेख

अन्नधान्य उत्पादनात भारत देशाला स्वयंपूर्णतेची दिशा दाखवणारे हरित क्रांतीचे प्रणेते डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन हे केवळ एक थोर कृषी शास्त्रज्ञ नव्हते, तर एक दूरदृष्टी असलेले विचारवंत होते. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारताला भीषण अन्नधान्य तुटवड्यातून बाहेर काढण्यात त्यांनी ऐतिहासिक भूमिका बजावली. परंतु, त्यांचे शेतीविषयक विचार हे केवळ त्या काळातील तात्कालिक आव्हानांपुरते मर्यादित नव्हते. आज एकविसाव्या शतकात जेव्हा भारतीय शेती हवामान बदल, खालावणारा जमिनीचा पोत, पाण्याची टंचाई आणि बाजारपेठेतील अनिश्चितता यांसारख्या गंभीर संकटांना तोंड देत आहे, तेव्हा डॉ. स्वामीनाथन यांनी मांडलेले विचार अधिक कालसुसंगत आणि मार्गदर्शक ठरतात. याचाच आढावा घेणारा हा लेख.

१. ‘सदाहरित क्रांती‘ आणि शाश्वत शेतीचा मार्ग

डॉ. स्वामीनाथन यांच्या विचारांमधील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘सदाहरित क्रांती’ ही संकल्पना होय. पहिल्या हरित क्रांतीमुळे देशात अन्नधान्याचे विक्रमी उत्पादन झाले तरी रासायनिक खते, कीटकनाशकांचा अतिवापर आणि भूगर्भातील पाण्याचा अमर्याद उपसा यामुळे पर्यावरणाचे मोठे नुकसान झाले. निसर्गाची हानी करून मिळवलेली समृद्धी अल्पजीवी असते, हे त्यांनी आधीच स्पष्ट केले होते.

पर्यावरणाचा समतोल न बिघडवता आणि जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवून उत्पादकता वाढवणे म्हणजेच सदाहरित क्रांती. आजच्या काळात जगभरात ज्या ‘सेंद्रिय शेती’ आणि ‘नैसर्गिक शेती’ पद्धतींवर भर दिला जात आहे, त्याचा पाया डॉ. स्वामीनाथन यांनी आधीच रचला होता.

२. आर्थिक सुरक्षा आणि ‘सी2 + ५०%‘ हमीभावाचे सूत्र

शेतकऱ्यांचे आर्थिक स्थैर्य हा डॉ. स्वामीनाथन यांच्या चिंतनाचा केंद्रबिंदू होता. राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्ष असताना त्यांनी शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकाला योग्य भाव मिळावा यासाठी ऐतिहासिक शिफारशी केल्या. त्यांनी मांडलेले ‘सी2 + ५०%’ हे सूत्र आजही अत्यंत कळीचे मानले जाते.

या सूत्रानुसार, पिकाच्या प्रत्यक्ष खर्चासोबतच शेतकऱ्याच्या आणि त्याच्या कुटुंबाच्या कष्टाचे मूल्य, जमिनीचे भाडे आणि गुंतवलेल्या भांडवलावरील व्याज असा एकूण सर्वसमावेशक खर्च (सी2) विचारात घेऊन त्यावर ५० टक्के नफा जोडून किमान आधारभूत किंमत ठरवली पाहिजे. आजच्या काळात उत्पादनाचा वाढता खर्च आणि बाजारातील भावांची अनिश्चितता यांमुळे शेतकरी आर्थिक संकटात सापडला आहे. अशा वेळी शेतकऱ्याचे उत्पन्न वाढवून त्याला आत्मसन्मानाने जगण्यासाठी हे सूत्र लागू करणे हाच मुख्य उपाय ठरतो.

३. हवामान बदलाला सामोरे जाणारी ‘पर्यावरणस्नेही‘ शेती

आजच्या काळात अवकाळी पाऊस, दुष्काळ, अतिवृष्टी आणि वाढते तापमान यांमुळे पिकांचे अतोनात नुकसान होत आहे. जागतिक तापमानवाढीच्या या धोक्याची जाणीव डॉ. स्वामीनाथन यांनी अनेक दशकांपूर्वीच करून दिली होती. त्यांनी दुष्काळ, महापूर किंवा क्षारपड जमिनीतही टिकून राहू शकतील अशा पिकांच्या नवीन वाणांचा शोध घेण्यावर भर दिला.

स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेणाऱ्या पिकांचा वापर करणे, पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचा योग्य वापर करण्यासाठी ठिबक व तुषार सिंचनाचा अवलंब करणे आणि स्थानिक बियाण्यांचे संवर्धन करणे या त्यांच्या कल्पना आजच्या हवामानपूरक शेतीचा मुख्य आधार बनल्या आहेत.

४. पोषण सुरक्षा आणि भरड धान्यांचे महत्त्व

डॉ. स्वामीनाथन यांच्या मते, केवळ लोकांचे पोट भरणे म्हणजे अन्नसुरक्षा नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाला शरीर आणि मनाच्या सुदृढतेसाठी आवश्यक असलेले पौष्टिक अन्न मिळणे म्हणजेच खरी सुरक्षा होय. त्यांनी नेहमीच अन्न सुरक्षेकडून ‘पोषण सुरक्षेकडे’ जाण्याचा आग्रह धरला.

यासाठी त्यांनी ज्वारी, बाजरी, नाचणी यांसारख्या भरड धान्यांना ‘पौष्टिक धान्य’ असे संबोधून त्यांच्या उत्पादनाला प्रोत्साहन दिले. आज जगभरात कुपोषण आणि विविध आजारांवर मात करण्यासाठी ‘श्री अन्न’ म्हणून भरड धान्यांचा गौरव केला जात आहे, यावरून त्यांच्या विचारांची दूरदृष्टी दिसून येते.

५. ‘प्रयोगशाळा ते शेतजमीन‘ आणि आधुनिक माहिती तंत्रज्ञानाची जोड

प्रयोगशाळेत झालेला वैज्ञानिक शोध थेट शेतकऱ्याच्या शेतापर्यंत पोहोचला पाहिजे, असा डॉ. स्वामीनाथन यांचा ठाम विश्वास होता. यासाठी त्यांनी ‘प्रयोगशाळा ते शेतजमीन’ ही मोहीम राबवली.

आजच्या संगणकीय युगात हीच संकल्पना कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वयंचलित ड्रोन तंत्रज्ञान, उपग्रह चित्रणे आणि कृषी भ्रमणध्वनी ॲप्सच्या स्वरूपात पुढे जात आहे. हवामानाचा अचूक अंदाज, पिकांवरील रोगांचे वेळेत निदान आणि बाजारातील भावांची माहिती थेट शेतकऱ्याच्या भ्रमणध्वनीवर (मोबाईलवर) पोहोचवणे हे डॉ. स्वामीनाथन यांच्या कृषी विस्तार विचारांचेच आधुनिक रूप आहे.

६. महिला शेतकऱ्यांचे सक्षमीकरण आणि कायदेशीर ओळख

भारतीय शेतीमध्ये महिलांचा वाटा ६० टक्क्यांहून अधिक असूनही त्यांना ‘शेतकरी’ म्हणून सामाजिक व कायदेशीर मान्यता मिळत नाही, ही दरी डॉ. स्वामीनाथन यांनी ओळखली होती. त्यांनी महिला शेतकऱ्यांना जमिनीचे मालकी हक्क मिळावेत, त्यांना पतपुरवठा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण सोप्या पद्धतीने उपलब्ध व्हावे यासाठी सातत्याने आवाज उठवला.

आज शेती क्षेत्रात महिला बचत गट आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या माध्यमातून महिलांचा सहभाग वाढत आहे. तसेच ‘महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण विधेयका’द्वारे महिलांना स्वतंत्र शेतकरी म्हणून मिळालेली कायदेशीर ओळख हे डॉ. स्वामीनाथन यांच्या विचारांच्या दिशेने पडलेले एक अत्यंत सकारात्मक पाऊल आहे.

७. तरुण पिढीचे शेतीकडे आकर्षण आणि मूल्यवर्धन

शेती ही केवळ उपजीविकेचे साधन न राहता तो एक फायदेशीर उद्योग बनला पाहिजे, यासाठी ‘तरुणांना शेतीत आकर्षित करणे’ हा डॉ. स्वामीनाथन यांचा एक प्रमुख विचार होता. केवळ कच्चे अन्नधान्य न विकता त्यावर प्रक्रिया करून (मूल्यवर्धन) उद्योग उभारल्यास ग्रामीण भागात रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होतील, असे त्यांनी स्पष्ट केले होते. आजचे ‘कृषी उद्योग’ आणि ‘कृषी नवउद्यमी’ ही संकल्पना याच विचारातून पुढे आली आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांचे विचार केवळ भूतकाळातील धान्याचे उत्पादन वाढवण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते भविष्यातील शेती सुरक्षित ठेवण्याचे एक सर्वसमावेशक धोरण होते. “जर शेती अपयशी ठरली, तर देशातील इतर काहीही यशस्वी होऊ शकत नाही,” असा स्पष्ट इशारा त्यांनी दिला होता. आजच्या आधुनिक युगात अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देत, निसर्गाचे रक्षण करून आणि शेतकऱ्याला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवून शेती करणे, हीच डॉ. स्वामीनाथन यांच्या विचारांना दिलेली खरी श्रद्धांजली ठरेल.