नव दुर्गा (महिला अर्थतज्ज्ञ)
‘अ फील्ड ऑफ वन’स ओन: जेंडर अँड लँड राइट्स इन साउथ एशिया’ या पुरस्कार विजेत्या पुस्तकाच्या लेखिका, आणि ज्यांच्या संशोधनाचा परिणाम सरकार, स्वयंसेवी संस्था आणि आंतरराष्ट्रीय एजन्सींवर जमीन आणि मालमत्तेतील महिलांच्या हक्कांना प्रोत्साहन देण्यासाठी झाला आहे. अश्या आपल्या आजच्या नव दुर्गा आहेत बीना अग्रवाल.
पार्श्वभूमी :
बीना अग्रवाल यांचा जन्म १९५१ मध्ये भारतात झाला. त्यांचे शिक्षण केंब्रिज, यूके आणि दिल्ली, भारत या विद्यापीठांमध्ये झाले. १९७८ मध्ये दिल्ली विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात पीएचडी मिळवली. त्यांचा प्रबंध ‘मेकॅनायझेशन इन इंडियन अॅग्रिकल्चर: एन अॅनालिटिकल स्टडी बेस्ड ऑन द पंजाब’ होता. २००९ मध्ये त्या दिल्ली विद्यापीठातील आर्थिक विकास संस्थेच्या संचालक झाल्या, जिथे त्या १९८८ पासून अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक होत्या. २०१२ मध्ये त्यांनी युनिव्हर्सिटी डी मँचेस्टर, यूके येथे विकास अर्थशास्त्र आणि पर्यावरण या विषयातील अध्यक्षपद स्वीकारले. त्यांनी हार्वर्ड, प्रिन्स्टन, मिनेसोटा आणि ससेक्ससह अनेक विद्यापीठांमध्ये प्रतिष्ठित भेट देणारी पदे देखील भूषवली आहेत. त्या सार्वजनिक धोरणात सक्रियपणे सहभागी आहेत, संयुक्त राष्ट्र विकास धोरण समिती (न्यूयॉर्क) आणि भारत सरकारच्या नियोजन आयोगात सेवा देत आहेत. त्यांच्या कार्याला अनेक सन्मान आणि पुरस्कारांनी मान्यता मिळाली आहे, ज्यात २००८ मध्ये भारताच्या राष्ट्रपतींकडून पद्मश्री; २०१० मध्ये “आर्थिक विचारांच्या सीमांनापुढे नेण्यासाठी” टफ्ट्स विद्यापीठाकडून लिओन्टीफ पुरस्कार; आणि अलिकडेच “कृषी विकासातील उत्कृष्ट कारकीर्द” साठी २०१७ चा लुईस मालासिस आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक पुरस्कार मिळाला आहे.
महत्वपूर्ण कामगिरी :
बीना अग्रवाल ह्या एक भारतीय विकास अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. त्यांना त्यांच्या प्रभावी कारकिर्दीच्या सुरुवातीपासूनच भारत आणि जागतिक दक्षिणेतील गरीब ग्रामीण महिलांचे जीवन बदलण्याचे मार्ग शोधण्यात रस होता. दक्षिण आशियातील महिलांच्या जमीन आणि मालमत्तेच्या हक्कांवरील त्यांचे काम त्वरित एक अभूतपूर्व म्हणून ओळखले गेले आणि त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांच्या व्यापक अभ्यासामध्ये लिंग आणि विकासाचे प्रमुख क्षेत्रे देखील समाविष्ट आहेत. गरिबी आणि असमानता; शेती, तंत्रज्ञान आणि अन्न सुरक्षा; आणि पर्यावरणीय प्रशासन, कायदा, वांशिकशास्त्र, समाजशास्त्र, राजकीय विज्ञान आणि मानववंशशास्त्र यांचा समावेश असलेल्या खरोखरच आंतरविद्याशाखीय मार्गाचे अनुसरण करून, त्यांनी मूळ अंतर्दृष्टी मिळवली आहे. ज्यांनी केवळ जागतिक विद्वत्तापूर्ण संशोधन अजेंडा उघडला नाही तर सर्व आयामांमध्ये लिंग असमानता दूर करण्यासाठी संबंधित सरकारे, स्वयंसेवी संस्था आणि आंतरराष्ट्रीय एजन्सींच्या धोरणात्मक कार्यक्रमांवर देखील प्रभाव पाडला आहे.
अग्रवाल यांचे कार्य लिंग अभ्यासाला दक्षिण आशियाई दृष्टिकोन आणि त्याच्या राजकीय अर्थशास्त्राच्या दृष्टिकोनाने समृद्ध करते. एकीकडे, अर्थशास्त्राच्या स्वतःच्या शाखेबाहेर लिंग अभ्यासाने दिलेल्या नवीन अंतर्दृष्टीने त्यांच्या विचारसरणीला चालना दिली आणि ती नवीन दिशांना नेली आहे. दुसरीकडे, त्यांच्या संशोधनाच्या मौलिकतेने जागतिक स्तरावर लिंग सिद्धांतांमध्ये योगदान दिले आहे आणि विकास अर्थशास्त्र आणि संशोधनाच्या आंतरविद्याशाखीय क्षेत्रात लिंग दृष्टिकोन आणण्यात मोठे योगदान दिले आहे. शैक्षणिक जगात दूरगामी प्रभावासाठी तसेच राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय धोरणात सामाजिकदृष्ट्या संबंधित अंतर्दृष्टींचे भाषांतर करण्यासाठी त्यांचे कार्य अत्यंत मॊल्यवान आहे. त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत, त्यांनी शैक्षणिक क्रियाकलापांना धोरणात्मक वादविवाद आणि मोहिमांमध्ये सक्रिय सहभागासह एकत्रित केले आहे, विशेषतः भारताच्या वारसा कायद्यांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी त्यांनी नेतृत्व केलेल्या यशस्वी मोहिमेत (२००५) त्यांच्या कामाची ही मजबूत आणि सतत सामाजिक प्रासंगिकताच त्यांची शक्ती आणि प्रभाव वाढवणारी आहे.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.)
