नव दुर्गा : महिला अर्थतज्ज्ञ
जागतिक आणि आर्थिक स्तरावर महिलांनी अगदी प्रत्येक क्षेत्रात आपली छाप सोडली आहे. यामध्ये महिला अर्थशास्त्रज्ञांनी केवळ भारतावरच नव्हे तर आर्थिक जगाच्या जागतिक परिदृश्यावरही प्रभाव पाडला आहे. समाजावर प्रभाव पाडणाऱ्या नवीन पिढीच्या महिला अर्थशास्त्रज्ञांचा उदय हा दिवसेंदिवस होत आहे. शिस्त आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदल घडवून आणण्यात यांचे योगदान उल्लेखनीय आहे. नव दुर्गा या सदर मधून अश्याच अर्थतज्ज्ञ नव दुर्गांविषयी आणि त्यांच्या कार्याचा डॉ. रिता शेटीया (प्राध्यापिका अर्थशास्त्र) यांनी घेतलेला आढावा..
समुदाय संस्था संघर्ष कसा रोखू शकतात आणि नैसर्गिक तसेच सामाईक मालमत्ता आणि संसाधनांचे शाश्वत व्यवस्थापन किंवा केंद्रीय नियंत्रण कसे करू शकतात. यावर आधारित “आर्थिक प्रशासनाचे विश्लेषण, विशेषतः सामान्य मालकीचे” यासाठी ज्या नवं दुर्गेला अर्थशास्रातील पहिले नोबेल पारितोषिक (२००९) मिळाले त्या आहेत एलिनोर ऑस्ट्रॉम.
पार्श्वभूमी :
एलिनोर ऑस्ट्रॉम (७ ऑगस्ट १९३३ – १२ जून २०१२). ओस्ट्रॉम यांचा जन्म कॅलिफोर्निया राज्यातील लॉस अँजेल्स येथे झाला. वडिल ज्यू, तर आई प्रॉटेस्टंट पंथाची होत्या. १९५१ मध्ये बेवर्ली हिल्स हायस्कूलमधून त्यांनी माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. १९५४ मध्ये युनिव्हर्सिटी ऑफ लॉस अँजेल्ससमधून राज्यशास्त्र विषयात बी. ए. पदवी त्यांनी प्राप्त केली. पुढे त्याच विद्यापीठातून १९६२ मध्ये एम. ए. आणि १९६५ मध्ये पीएच. डी. या राज्यशास्त्र विषयातील पदव्या मिळविल्या. १९६३ मध्ये राज्यशास्त्रज्ञ विन्सेंट ओस्ट्रॉम यांच्याशी त्या विवाहबद्ध झाल्या. एलिनोर ओस्ट्रॉम यांनी १९५७ – १९६१ या काळात पर्सोनेल अनलिस्ट युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया येथे सहसंचालक; १९७३ – २००९ या काळात ‘वर्कशॉप इन पोलिटिकल थिअरी ॲण्ड पॉलीसी ॲनालिसीस’, इंडियाना युनिव्हर्सिटी येथे अध्यक्ष; १९८० – १९८४ व १९८९-९० या काळात डिपार्टमेंट ऑफ पोलिटिकल सायन्स इंडियाना युनिव्हर्सिटी; १९६५ – १९९१ या काळात राज्यशास्त्र विभाग, इंडियाना युनिव्हर्सिटी येथे प्राध्यापक; १९९६-९७ मध्ये अमेरिकन पोलिटिकल सायन्स असोशिएशनचे अध्यक्ष; १९८२ – १९८४ या काळात पब्लिक चॉईस सोसायटीचे अध्यक्ष; विविध शासकीय व शैक्षणिक संस्थां यांचे सल्लागार मंडळ सदस्य. त्यांनी जगातील बहुसंख्य देशांना भेटी देऊन तेथील राजकीय, आर्थिक बाबींसंबंधी सर्वेक्षणे केले. अमेरिकेतील विविध प्रतिष्ठित जर्नलच्या संपादक मडळावर तसेच अनुदान संस्थांचा प्रकल्प संचालक म्हणून त्यांनी काम केले.
संशोधन :
एलिनोर ऑस्ट्रॉम या अर्थशास्त्रज्ञ होत्या ज्यांना २००९ मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले. हा पुरस्कार जिंकणाऱ्या त्या पहिल्या महिला होत्या. त्यांनी सह-विजेत्या ऑलिव्हर विल्यमसनसोबत हा पुरस्कार सामायिक केला. त्यांना “आर्थिक प्रशासनाचे विश्लेषण, विशेषतः सामान्य मालकीचे” यासाठी हा पुरस्कार देण्यात आला. त्यांच्या संशोधनातून असे दिसून आले की स्थानिक समुदाय केंद्रीय नियंत्रण किंवा खाजगीकरणाशिवाय कुरण किंवा मासेमारी संसाधने यासारख्या सामायिक संसाधनांचे शाश्वत व्यवस्थापन कसे करू शकतात, हे त्यांनी दाखवले.
संशोधनाचे महत्त्व :
त्यांनी पारंपारिक दृष्टिकोनांना आव्हान दिले की राज्य नियंत्रण किंवा खाजगीकरण हे सामायिक संसाधनांसाठी एकमेव उपाय आहेत आणि स्थानिक समुदाय स्वतः शाश्वत व्यवस्थापन नियम तयार करू शकतात हे दाखवून दिले. अभ्यासलेली पद्धत: त्यांनी क्षेत्रीय अभ्यास आणि व्यावहारिक उदाहरणांद्वारे माहिती गोळा केली आणि त्यांचे विश्लेषण केले, जे पारंपारिक आर्थिक संशोधनापेक्षा वेगळे होते. राज्यशास्त्र प्रमुख विषय असलेल्या ओस्ट्रॉम यांची अर्थशास्त्राची सर्वेक्षण व चिकित्सा करण्याची पद्धत इतर अर्थतज्ज्ञांहून वेगळी होती. बहुसंख्य अर्थतज्ज्ञांची वास्तव परिस्थितीसंबंधी काही गृहीतके असतात. ते संशोधनाद्वारे ती तपासतात व निष्कर्ष काढतात; परंतु ओस्ट्रॉम यांनी प्रथमत: सर्वेक्षणाद्वारे वास्तव परिस्थितीचा अभ्यास केला व नंतर मिळालेल्या माहितीचे पृथक्करण केले.
१९९० मध्ये आपल्या गव्हर्निंग दि कॉमन्स या पुस्तकातून सामाईक मालमत्तेसंबंधीचे आर्थिक विश्लेषण सामाजिक संघटनांच्या कार्यपद्धतीवर प्रकाश टाकू शकते, हे त्यांनी दाखवून दिले. त्यांच्या संशोधनाचा मोठा प्रभाव तत्कालिन राजकारणी व अर्थतज्ज्ञांवर पडला आहे. अमेरिकेतील सेवांचे एकत्रीकरण करण्याच्या हालचालींना त्यांनी विरोध केला. शासकीय व्यवस्थेपेक्षा स्वयंसेवी संस्थांचे व्यवस्थापन अधिक परिणामकारक असते. सर्वच क्षेत्रात सहकाराचे महत्त्व विशद करताना शैक्षणिक क्षेत्रातही आंतरविद्या (Interdisciplinary) अभ्यासाचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले.
राज्यशास्त्र, भूविज्ञान, मानसशास्त्र, मानवशास्त्र या विषयांचा अभ्यास अर्थतज्ज्ञांना धोरणात्मक निर्णयासाठी उपयुक्त आहे. तज्ज्ञांनी आपल्या अभ्यासाच्या विषयांना मर्यादा घालू नयेत, असे त्यांनी आग्रहपूर्वक सांगितले. त्यांनी स्वत: नेपाळमधील जंगले, स्पेनमधील पाणीपुरवठा योजना, स्वित्झर्लंड व जपानमधील डोंगरमाथ्यांवरील गावे, इंडोनेशियामधील मच्छालये अशा विविध ठिकाणांना भेटी देऊन आर्थिक व्यवस्थापनाचा अभ्यास केला.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.)
