नव दुर्गा (महिला अर्थतज्ज्ञ)
“अर्थशास्त्रातील यशस्वी शोध” आणि “मानवतेसाठी योगदान” यासाठी २०२३ साठी कृषी आणि उपयोजित अर्थशास्त्र संघटनेने प्रतिष्ठित जॉन केनेथ गॅलब्रेथ पुरस्काराने ज्यांना सन्मानित केले अश्या आजच्या आपल्या नव दुर्गा आहेत जयती घोष.
पार्श्वभूमी :
जयती घोष (जन्म १६ सप्टेंबर १९५५) एक भारतीय विकास अर्थशास्त्रज्ञ आहे. त्यानी जवळजवळ ३५ वर्षे नवी दिल्लीतील जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठात अर्थशास्त्र शिकवले आणि जानेवारी २०२१ पासून, त्या अमेरिकेतील मॅसॅच्युसेट्स अमहर्स्ट विद्यापीठात अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक आहे. घोष यांनी दिल्ली विद्यापीठातून पदवी आणि जेएनयूमधून पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली आहे. केंब्रिज विद्यापीठात १९८४ मध्ये त्याना पीएचडी मिळाली. पीएचडी प्रबंध “नॉन-कॅपिटलिस्ट लँड रेंट: थिअरी अँड द केस ऑफ नॉर्थ इंडिया” होता. त्यांनी टफ्ट्स विद्यापीठ आणि केंब्रिज विद्यापीठात पदव्युत्तर पदांवर काम केले होते, दरम्यानच्या काळात त्यांनी भारतातील शैक्षणिक संस्थांमध्ये व्याख्याने दिली होती. त्या नवी दिल्लीतील आर्थिक संशोधनाच्या संस्थापकांपैकी एक आहेत. फेब्रुवारी २०११ मध्ये, त्याना प्रोफेसर इव्ह लँडो यांच्यासोबत आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेचा डिसेंट वर्क रिसर्च पुरस्कार मिळाला. त्यांनी आयएललो, युएनडीपी, अंक्टाड आणि डब्ल्यू एचओ यासह विविध आंतरराष्ट्रीय संस्थांसाठी सल्लागार म्हणून काम केले आहे. त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या महासचिवांच्या प्रभावी बहुपक्षीयतेवरील उच्च-स्तरीय सल्लागार मंडळावर देखील काम केले आहे.
महत्वपूर्ण कामगिरी :
अर्थतज्ज्ञ जयती घोष यांचे महत्त्वाचे कार्य जागतिक विकास, आर्थिक असमानता, जागतिक प्रशासन आणि लिंग व विकास या क्षेत्रांवर केंद्रित आहे. त्यांनी विकसनशील देशांतील रोजगार पद्धती, सूक्ष्म-आर्थिक धोरणे आणि कामगारांचे शोषण यावर महत्त्वपूर्ण लेखन केले आहे. त्यांच्या कामाचा मुख्य उद्देश आर्थिक सुधारणांचा मानवी पैलूंवर होणारा परिणाम तपासणे आहे. ज्यामध्ये मूलभूत गरजांची पूर्तता आणि कामाच्या योग्य मोबदल्याचा समावेश आहे.
त्यांच्या कार्याची प्रमुख क्षेत्रे पुढील प्रमाणे..
आर्थिक विकास आणि असमानता : त्या आर्थिक विकासातील असमानता आणि त्याचे परिणाम यावर सखोल अभ्यास करतात.
जागतिकीकरण : जागतिकीकरणामुळे विकसनशील देशांवर होणारे परिणाम आणि आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास त्यांच्या कामाचा भाग आहे.
लिंगभाव आणि विकास : कामाच्या ठिकाणी महिलांच्या भूमिकेचा, त्यांना मिळणाऱ्या मोबदल्याचा आणि त्यांचे शोषण कसे होते, यावर त्यांनी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे.
सार्वजनिक धोरणे आणि मूलभूत गरजा : सरकारची नागरिकांप्रति काय जबाबदारी आहे, यावर त्यांनी भाष्य केले आहे. पोषण, आरोग्यसेवा, आणि शिक्षण यासारख्या मूलभूत गरजा पुरवणे ही सरकारची जबाबदारी आहे, असे त्या मानतात.
कामगार आणि रोजगार : विकसनशील देशांतील रोजगाराचे स्वरूप आणि कामगारांना योग्य मोबदला मिळणे यावर त्यांनी लक्ष केंद्रित केले आहे.
कोविड-१९ च्या विनाशकारी आर्थिक परिणामांवर आधारित, भारतीय विकास अर्थशास्त्रज्ञ जयती घोष यांनी २०२२ मध्ये लिहिलेल्या त्यांच्या पुस्तक “द मेकिंग ऑफ अ कॅटास्ट्रॉफ (अलेफ)” मध्ये लिहिले आहे की कोविड मध्ये महिलांसाठी नोकरी गमावणे आणि अन्न असुरक्षितता लक्षणीयरीत्या जास्त होती. इतर अनेक देशांप्रमाणेच, त्यांनी असे निदर्शनास आणून दिले की भारतातील लॉकडाऊन मध्ये देखील महिलांवरील घरगुती हिंसाचाराच्या तक्रारींमध्ये लक्षणीय वाढ झालेली दिसून येते यामुळे. १९९३ पासून महिलांच्या कामगार बाजारपेठेतील सहभागात, जो आधीच खालच्या पातळीवरून घसरत होता, त्यात आणखी तीव्र घट झाली आहे, असेही त्यांनी नमूद केले. त्यांच्या संशोधनाच्या मुख्य क्षेत्रांमध्ये जागतिकीकरण, आंतरराष्ट्रीय वित्त, विकसनशील देशांमध्ये रोजगार आणि लिंग आणि विकास समस्यांचा समावेश आहे. त्यांनी अनेक पुस्तके आणि संशोधन पत्रे लिहिली आणि संपादित केली आहेत.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.
