नव दुर्गा (महिला अर्थतज्ज्ञ)
प्रशासन आणि जबाबदारी, महिला सक्षमीकरण, गरिबांच्या जीवनात कर्जाची भूमिका आणि पर्यावरण यासारख्या महत्त्वाच्या विषयांवर उत्कृष्ट संशोधन केल्याबद्दल सामाजिक विज्ञानातील इन्फोसिस पुरस्कार २०२२ ज्यांना प्रदान करण्यात आला, अश्या आपल्या आजच्या नव दुर्गा आहेत डॉ. रोहिणी पांडे
पार्श्वभूमी:
पांडे यांचा जन्म सार्वजनिक प्रशासक वडील आणि पत्रकार आई यांच्या पोटी झाला आणि त्यांची बहीण डॉक्टर आहे. रोहिणी पांडे या येल विद्यापीठात अर्थशास्त्राच्या हेन्री जे. हेन्झ व्दितीयच्या प्राध्यापक आणि त्यांच्या आर्थिक विकास केंद्राच्या संचालक आहेत. सेंट स्टीफन्स कॉलेज, दिल्ली (बी.ए.), ऑक्सफर्ड (एमए.) आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (पीएच.डी.) येथे शिक्षण घेतलेल्या, प्रा. रोहिणी पांडे यांनी हार्वर्ड येथे अध्यक्षीय प्राध्यापकपद भूषवले आणि त्यापूर्वी, कोलंबिया आणि येल येथे त्या कार्यरत होत्या. प्रा. पांडे यांनी शिकागो, स्टॅनफोर्ड आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्ससह अनेक आघाडीच्या विद्यापीठे आणि संस्थांमध्ये अभ्यागत प्राध्यापक म्हणून काम केले आहे. त्यांच्या शैक्षणिक पात्रतेच्या अपवादात्मक यादीत ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून तत्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्रात एम.ए. ही पदवी देखील समाविष्ट आहे.
२०१८ मध्ये प्रा. पांडे यांना अर्थशास्त्र व्यवसायात महिलांचा दर्जा वाढवल्याबद्दल अमेरिकन इकॉनॉमिक असोसिएशनचा कॅरोलिन शॉ बेल पुरस्कार मिळाला. त्या रोड्स स्कॉलर (१९९२-४) होत्या आणि इकॉनॉमेट्रिक सोसायटीच्या फेलो आणि अमेरिकन अकादमी ऑफ आर्ट्स अँड सायन्सेसच्या सदस्या आहेत. पांडे यांनी अनेक प्रमुख जर्नल्सच्या संपादकीय मंडळांवर आणि विकास अर्थशास्त्रातील शीर्ष संशोधन संस्थांच्या मंडळांवर काम केले आहे.
संशोधन :
त्यांचे संशोधन औपचारिक आणि अनौपचारिक क्षेत्रांचे आर्थिक खर्च आणि फायदे आणि सार्वजनिक धोरण कसे बदल घडवून आणू शकते यावर केंद्रित आहे. त्यांच्या कामात, त्यांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित गटांना सक्षम करण्यासाठी संस्थांची पुनर्रचना कशी करता येईल, कमी खर्चाच्या परंतु सुनियोजित सुधारणा पर्यावरण संरक्षणात कशी मदत करू शकतात इत्यादींचा अभ्यास केला आहे.
महत्वपूर्ण कामगिरी :
पांडे यांचे संशोधन अनौपचारिक आणि औपचारिक संस्थांचे आर्थिक खर्च आणि फायदे आणि बदल घडवून आणण्यात सार्वजनिक धोरणाची भूमिका यावर केंद्रित आहे. त्यांचे संशोधन भारतावर केंद्रित आहे, जिथे ती ऐतिहासिकदृष्ट्या वंचित गटांना सक्षम करण्यासाठी संस्था कशा तयार केल्या जाऊ शकतात याचा अभ्यास करते; माहिती संकलन आणि प्रसारात कमी खर्चाच्या सुधारणा पर्यावरण संरक्षण आणि निवडणुकांसारख्या विविध क्षेत्रात लवचिक नियमन आणि अधिक कार्यक्षम परिणाम कसे सक्षम करू शकतात; आणि सार्वजनिक धोरणाद्वारे आव्हान न दिल्यास पक्षपाती सामाजिक नियम वैयक्तिक कल्याण कसे बिघडू शकतात आणि आर्थिक कार्यक्षमता कमी करू शकतात याचा अभ्यास करणारे आहे.
स्थानिक सरकारमध्ये महिला आणि उपेक्षित गटांच्या अनिवार्य प्रतिनिधित्वाच्या परिणामाचा अभ्यास करताना, प्रो. पांडे यांना असे आढळून आले की आदेश उठवल्यानंतरही अशा उमेदवारांच्या निवडणुका जिंकण्याची शक्यता वाढली आणि तरुण पिढ्यांच्या आकांक्षा आणि शैक्षणिक प्राप्तीवर महत्त्वपूर्ण आदर्श परिणाम झाला. शिवाय, महिला राजकारण्यांच्या संपर्कात येण्याने लिंग स्टिरियोटाइप्स कमी झाल्या.
ग्रामीण भारतातील बँकांच्या विस्तारावरील एका अत्यंत उल्लेखनीय पेपरमध्ये, पांडे यांना असे आढळून आले आहे की ग्रामीण भागातील बँकांकडून ठेवींचे संचलन आणि कर्ज वितरण वाढवून शहरी गरिबीवर परिणाम न करता ग्रामीण गरिबीत लक्षणीय घट झाली आहे. सूक्ष्म वित्तपुरवठ्यावरील त्यांच्या कामामुळे परतफेडीच्या लवचिकतेची भूमिका, सामाजिक संवादांचे महत्त्व आणि महिला उद्योजकांसाठी घरातील अंतर्गत गतिशीलता भांडवलावर परतावा किती मर्यादित करू शकते हे चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास मदत झाली आहे.
१९९० मध्ये भारत सरकारने म्हटले की ते खालच्या जातीतील नागरिकांसाठी काही सरकारी नोकऱ्या बाजूला ठेवतील, परंतु याचा परिणाम त्यावेळी मोठ्या प्रमाणात विद्यार्थ्यांचे निदर्शने आणि हिंसाचार तसेच आत्मदहनाचाही समावेश होता. त्यावेळी विद्यार्थिनी रोहिणी पांडे यांनी असा युक्तिवाद केला की लोकांना विशेष वागणूक देऊन नव्हे तर गुणवत्तेवर आधारित नोकऱ्या मिळाव्यात. अमेरिकन इकॉनॉमिक असोसिएशनच्या मते, ४९ वर्षीय पांडे “त्यांच्या पिढीतील सर्वात प्रभावशाली विकास अर्थशास्त्रज्ञांपैकी एक आहेत,” आणि त्यांनी राजकीय अर्थव्यवस्था, आंतरराष्ट्रीय विकास, लिंग अर्थशास्त्र, भ्रष्टाचार विरोधी आणि हवामान बदलाशी लढण्यासाठीच्या प्रयत्नांमध्ये अभूतपूर्व योगदान दिले आहे. त्यांच्या कामाचा आढावा घेणे म्हणजे गरिबांचे जीवन सुधारण्यासाठी काय काम कराल हे विचारणे नव्हे तर काय काम केले आहे आणि संस्था कशा रचल्या पाहिजेत आणि आपण जगाकडे कसे पाहिले पाहिजे याबद्दल आपल्याला विचारणा करणारे आहे. असे येलच्या दक्षिण आशिया अर्थशास्त्र संशोधन संचालक चॅरिटी ट्रॉयर मूर म्हणतात.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
(लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.)
