लोकशाही विशेष लेख
अध्यात्म आणि आधुनिक विज्ञान दोन्ही एका गोष्टीवर सहमत आहेत – या समस्येवर सर्वात प्रभावी उपाय म्हणजे ‘ध्यान’. ध्यान म्हणजे जंगलात जाऊन डोळे मिटून बसणे नव्हे, तर ते आपल्या मनाला दिलेले एक ‘प्रशिक्षण’ आहे. ते एक असे शक्तिशाली साधन आहे, जे तुम्हाला तणावपूर्ण परिस्थितीतही शांत आणि स्थिर राहायला शिकवते. ‘भक्ती कट्टा’च्या या लेखात आपण कामाचा ताण कसा कमी करावा यासाठी ५ अत्यंत सोप्या आणि व्यावहारिक ध्यान पद्धती शिकणार आहोत, ज्या तुम्ही तुमच्या ऑफिसच्या खुर्चीत बसूनही करू शकता.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ध्यान म्हणजे विचारांशी युद्ध करणे नव्हे, तर त्यांच्यापलीकडे जाऊन शांतता अनुभवणे. हे आपल्या मनाला वर्तमानात आणण्याची एक कला आहे. जेव्हा आपण तणावात असतो, तेव्हा आपल्या शरीरातील ‘फाईट किंवा फ्लाईट’ (लढा किंवा पळा) नावाची यंत्रणा कार्यान्वित होते, ज्यामुळे हृदयाचे ठोके वाढतात, श्वास जलद होतो आणि रक्तातील ‘कॉर्टिसोल’ नावाचा स्ट्रेस हार्मोन वाढतो. ध्यान केल्याने याच्या अगदी उलट घडते. ते आपल्या शरीरातील ‘रेस्ट अँड डायजेस्ट’ (विश्राम आणि पचन) नावाची यंत्रणा कार्यान्वित करते. यामुळे श्वास आणि हृदयाचे ठोके मंदावतात, शरीर आणि मन दोन्ही शिथिल होतात आणि तुम्हाला एक प्रकारची खोल शांतता अनुभवता येते. चला, तर मग या शांततेचा अनुभव घेण्यासाठी ५ सोप्या पद्धती पाहूया.
१. सजग श्वास
ही पद्धत कोणासाठी आहे?: जे ध्यानामध्ये अगदी नवीन आहेत आणि ज्यांना कोणत्याही क्षणी (उदा. महत्त्वाच्या मीटिंगपूर्वी किंवा कामाच्या गडबडीत) त्वरित शांत व्हायचे आहे, त्यांच्यासाठी ही सर्वोत्तम पद्धत आहे. यामागील तत्त्वज्ञान: तुमचा श्वास ही एकमेव गोष्ट आहे, जी नेहमी वर्तमानात असते. तुमचे मन भूतकाळात किंवा भविष्यात भटकू शकते, पण श्वास नेहमी ‘या’ क्षणी असतो. जेव्हा तुम्ही तुमचे संपूर्ण लक्ष श्वासावर आणता, तेव्हा तुम्ही तुमच्या मनालाही वर्तमानात खेचून आणता, ज्यामुळे चिंता आणि तणाव आपोआप कमी होतात.
२. बॉडी स्कॅन मेडिटेशन
ही पद्धत कोणासाठी आहे?: ज्यांना कामामुळे शारीरिक थकवा, जसे की मानदुखी, खांदेदुखी किंवा पाठदुखी जाणवते आणि ज्यांचे मन एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही, त्यांच्यासाठी ही पद्धत खूप प्रभावी आहे. यामागील तत्त्वज्ञान: कामाच्या तणावामुळे आपले स्नायू नकळतपणे आखडतात. ‘बॉडी स्कॅन’ म्हणजे आपल्या मनाला शरीराच्या प्रत्येक भागावरून फिरवून, त्या त्या भागातील तणाव जाणीवपूर्वक दूर करणे. हे मन आणि शरीर यांच्यातील तुटलेला संवाद पुन्हा जोडते.
३. वॉकिंग मेडिटेशन
ही पद्धत कोणासाठी आहे?: ज्यांना एका जागी शांत बसणे कठीण वाटते किंवा ज्यांना कामातून एक ‘रिफ्रेशिंग ब्रेक’ हवा आहे, त्यांच्यासाठी ही एक उत्तम पद्धत आहे. यामागील तत्त्वज्ञान: ध्यान करण्यासाठी नेहमी डोळे मिटून बसायलाच हवे, असे नाही. चालण्यासारख्या दैनंदिन क्रियेतही सजगता आणून ध्यान करता येते. हे आपल्याला शिकवते की, आपण कोणतेही काम करताना वर्तमानात कसे राहू शकतो.
४. कृतज्ञता ध्यान
ही पद्धत कोणासाठी आहे?: ज्यांना कामाबद्दल किंवा एकूणच परिस्थितीबद्दल नकारात्मक वाटत आहे, निराशा किंवा असमाधान जाणवत आहे, त्यांच्यासाठी हे एक प्रभावी औषध आहे. यामागील तत्त्वज्ञान: एकाच वेळी तणावग्रस्त आणि कृतज्ञ असणे जवळजवळ अशक्य आहे. ही पद्धत आपल्या मनाची दिशा जबरदस्तीने ‘समस्यां’कडून ‘सकारात्मक गोष्टीं’कडे वळवते. जेव्हा आपण आपल्याकडे काय नाही, याचा विचार सोडून, आपल्याकडे काय आहे, यासाठी आभार मानतो, तेव्हा मनाला त्वरित आराम मिळतो.
५. ‘सो-हम्’ मंत्र ध्यान
ही पद्धत कोणासाठी आहे?: ज्यांचे मन खूप जास्त चंचल आहे आणि ज्यांना विचारांच्या गर्दीतून बाहेर पडण्यासाठी एका आधाराची गरज आहे. यामागील तत्त्वज्ञान: ‘सो-हम्’ हा एक नैसर्गिक आणि वैश्विक मंत्र आहे. ‘सो’ म्हणजे ‘तो’ (विश्वशक्ती/परमात्मा) आणि ‘हम्’ म्हणजे ‘मी’. श्वास आत घेताना ‘सो’ आणि बाहेर सोडताना ‘हम्’ असा जप मनात केल्याने, आपण आपल्या श्वासाला आणि अस्तित्वाला त्या विश्वशक्तीशी जोडतो. हा मंत्र मनाला शांत करण्यासाठी एक उत्तम आधार बनतो.
कामाचा ताण-तणाव हा आधुनिक जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे, पण त्या तणावाखाली दबून जाणे किंवा त्यामुळे आपले मानसिक स्वास्थ्य बिघडवणे, हे आपल्या हातात आहे. वर दिलेल्या ५ ध्यान पद्धती म्हणजे तुमच्या मनासाठी ‘फर्स्ट-एड किट’ सारख्या आहेत. त्यांना तुमच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनवा. सुरुवात फक्त २-५ मिनिटांपासून करा, पण ती नियमितपणे करा. लक्षात ठेवा, ध्यान म्हणजे तुमच्या मनाच्या जिममधील व्यायाम आहे. तुम्ही जितका सराव कराल, तितके तुमचे मन शांत, स्थिर आणि शक्तिशाली बनेल.
