पावसाच्या प्रतीक्षेत बळीराजाचा जीव टांगणीला : दुबार पेरणीचे संकट
जळगाव – आकाशात ढग दिसतात, हवामान खात्याचे अंदाजही येतात; मात्र प्रत्यक्षात पावसाने जणू ‘ऑफलाइन’ मोड स्वीकारल्याचे चित्र आहे. मान्सूनच्या लहरीपणामुळे जळगाव जिल्ह्यातील शेतकरी अभूतपूर्व संकटात सापडला आहे. पेरण्या करून आठवडे उलटले, पण पावसाने पाठ फिरवल्याने शेतातील हिरवळ आता पिवळसर पडू लागली आहे. उगवलेली पिके जिवंत असली तरी त्यांचा श्वास मंदावला असून, ती केवळ पुढच्या पावसाच्या आशेवर टिकून आहेत.
यंदाच्या हंगामात वेळेत पाऊस पडेल, या विश्वासावर अनेक शेतकऱ्यांनी सोयाबीन, कापूस, मका, बाजरी, तूर आणि इतर खरीप पिकांची पेरणी केली. सुरुवातीला झालेल्या पावसामुळे बीज उगवले, मात्र त्यानंतर आकाश कोरडेच राहिले. परिणामी जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी झाला असून, कोवळ्या रोपांवर त्याचा गंभीर परिणाम दिसू लागला आहे. अनेक ठिकाणी रोपे सुकून गेली आहेत, तर काही ठिकाणी पिके मरगळलेल्या अवस्थेत उभी आहेत. शेतकऱ्यांच्या मते, पावसाचा हा दीर्घ खंड आता केवळ पिकांचा प्रश्न राहिलेला नाही, तर संपूर्ण आर्थिक चक्र विस्कळीत करणारा ठरत आहे. बियाणे, खते, औषधे, मशागत आणि मजुरी यासाठी मोठा खर्च करूनही उत्पादन मिळेल की नाही, याची खात्री उरलेली नाही. बँकांचे कर्ज, खासगी सावकारांचे देणे आणि घरखर्च यांचा ताळमेळ कसा बसवायचा, हा प्रश्न अनेक कुटुंबांसमोर उभा ठाकला आहे.
जिल्ह्यातील अनेक भागांत विहिरी आणि शेततळ्यांमधील पाणीसाठाही झपाट्याने कमी होत आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे ठिबक किंवा स्प्रिंकलर सिंचनाची सुविधा आहे, ते शक्य तितक्या प्रमाणात पिके वाचविण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मात्र विजेचे अनियमित वेळापत्रक, वाढलेला वीजखर्च आणि मर्यादित पाणीसाठा यामुळे हा पर्यायही सर्वांसाठी व्यवहार्य राहिलेला नाही. ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सुविधा नाही, त्यांच्यासाठी तर परिस्थिती अधिकच गंभीर बनली आहे.
दुबार पेरणीचा धोका!
पेरणीनंतरच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या टप्प्यात पाण्याची सर्वाधिक गरज असते. या काळात पुरेसा पाऊस न झाल्यास पिकांच्या मुळांची वाढ खुंटते, अन्नद्रव्यांचे शोषण कमी होते आणि उत्पादनक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. काही पिके नंतर पाऊस झाला तरी सावरू शकतात, मात्र दीर्घकाळ कोरडे वातावरण राहिल्यास उत्पादनात मोठी घट अटळ ठरते. काही भागांमध्ये शेतकरी आता दुबार पेरणीचा विचार करू लागले आहेत. मात्र त्यासाठी पुन्हा बियाणे, खत आणि मशागतीवर खर्च करावा लागणार असल्याने अनेकजण आर्थिक अडचणीत अडकले आहेत. बाजारात बियाण्यांची उपलब्धता, वाढलेले दर आणि अनिश्चित हवामान यामुळे दुबार पेरणीही धोक्याची ठरत आहे.
चाऱ्याचीही टंचाई
पावसाअभावी जनावरांसाठी हिरवा चारा निर्माण होण्यावरही परिणाम झाला आहे. चारापिकांची वाढ थांबल्याने येत्या काही आठवड्यांत पशुपालकांसमोरही संकट निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त होत आहे. त्यामुळे शेतीबरोबरच दुग्धव्यवसायावरही परिणाम होण्याची भीती आहे. या पार्श्वभूमीवर काही भागांत कृत्रिम पाऊस पाडण्याची मागणी पुन्हा जोर धरू लागली आहे. हवामानातील अनिश्चितता आणि वाढत्या तापमानामुळे पारंपरिक शेती पद्धतीवर मोठे आव्हान निर्माण झाल्याचे शेतकरी सांगत आहेत. शासनाने तातडीने परिस्थितीचा आढावा घेऊन आवश्यक त्या उपाययोजना कराव्यात, अशी मागणी विविध शेतकरी संघटनांनी केली आहे.
भरपाई देण्याची मागणी
शेतकऱ्यांच्या अपेक्षांमध्ये तातडीची पीकपाहणी, संभाव्य नुकसानाचा पंचनामा, दुबार पेरणीसाठी आर्थिक मदत, पीककर्जाच्या परतफेडीला मुदतवाढ, वीजपुरवठा सुरळीत करणे आणि सिंचनासाठी विशेष नियोजन यांचा समावेश आहे. तसेच पीकविमा योजनेंतर्गत नुकसानभरपाई लवकर मिळावी, अशीही मागणी होत आहे. हवामान विभागाकडून पुढील काही दिवसांत पावसाची शक्यता व्यक्त केली जात असली, तरी प्रत्यक्षात दमदार पाऊस केव्हा होईल, याबाबत निश्चितता नाही. त्यामुळे शेतकरी दररोज आकाशाकडे आशेने पाहत आहेत. प्रत्येक ढगात त्यांना नव्या जीवनाची चाहूल दिसते; पण पाऊस हुलकावणी देत असल्याने आशा आणि निराशेचा खेळ सुरूच आहे.
अन्यथा आर्थिक फटका
एकीकडे शेतीत उभे असलेले कोमेजलेले पीक आणि दुसरीकडे वाढणारा आर्थिक ताण यामुळे बळीराजाची अवस्था दिवसेंदिवस बिकट होत आहे. पावसाचा प्रत्येक दिवसाचा विलंब आता केवळ हवामानाचा विषय राहिलेला नाही, तर लाखो शेतकरी कुटुंबांच्या भविष्याशी निगडित प्रश्न बनला आहे. वेळेत समाधानकारक पाऊस झाला, तर अजूनही काही प्रमाणात परिस्थिती सावरू शकते; अन्यथा यंदाचा खरीप हंगाम अनेकांसाठी मोठ्या आर्थिक फटक्याचा ठरण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
