ब्रिक्स : सांस्कृतिक संवादातून जागतिक एकात्मतेच्या नव्या पाऊलखुणा

लोकशाही विशेष लेख 

ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका म्हणजेच ‘ब्रिक्स’ राष्ट्रांच्या सहभागातून पार पडलेल्या या दोन दिवसीय महोत्सवाने जागतिक पातळीवर सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाचे एक नवे पर्व सुरू केले आहे. ‘ग्लोबल इम्पॅक्ट फोरम २’ चा घेतलेला सविस्तर आढावा.

आजचे जागतिक राजकारण आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध प्रामुख्याने व्यापार, आर्थिक आकडेवारी, चलनविषय धोरणे आणि भूराजकीय स्पर्धेभोवती फिरत असल्याचे दिसते. मात्र, या भौतिक व व्यावसायिक समीकरणांच्या पलीकडे जाऊन देशांमधील परस्पर संबंधांना अधिक व्यापक, मानवीय आणि सांस्कृतिक किनार देण्याच्या महत्त्वाच्या उद्देशाने नुकतेच मुंबईतील ऐतिहासिक ताजमहाल पॅलेस हॉटेलमध्ये ‘ग्लोबल इम्पॅक्ट फोरम २’ या प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय परिषदेचे दिमाखदार आयोजन करण्यात आले.

परिषदेचा मूळ उद्देश आणि पार्श्वभूमी

केवळ राजकीय आणि आर्थिक भागीदारी पुरते मर्यादित न राहता, ब्रिक्स राष्ट्रांमधील सामायिक संस्कृती, प्राचीन ज्ञानप्रणाली आणि लोकानुकूल संबंधांना बळकट करणे हा या परिषदेचा मुख्य उद्देश होता. आजच्या गुंतागुंतीच्या जगात केवळ करारांवर आधारित राजकारण अपुरे ठरते. अशा वेळी राष्ट्रांमधील सांस्कृतिक सामायिक धागे शोधणे गरजेचे असते. आयुर्वेद आणि पारंपारिक चिनी औषधपद्धती, कलारिपायट्टू ते कुंग फू यांसारख्या प्राचीन युद्धकला, तसेच साहित्य, कला, संगीत आणि क्रीडा यांसारख्या विविध क्षेत्रांमधील देवाणघेवाण वाढवणे हा याद्वारे हेतू होता. देशांमध्ये स्पर्धा नव्हे तर सहकार्याची आणि सहअस्तित्वाची भावना रुजवणे, मानवी मूल्यांच्या आधारे अधिक समतोल व शांततामय जगाची निर्मिती करणे हा या सर्वच सत्रांचा मूळ गाभा राहिला.

परिषदेचे यश आणि मर्यादा

कोणत्याही मोठ्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेप्रमाणे या परिषदेचेही विविध पैलू राहिले आहेत.

सॉफ्ट पॉवरचे प्रभावी व्यासपीठ :

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशांची प्रतिमा उंचावण्यासाठी आणि परस्पर सौहार्द वाढवण्यासाठी संस्कृतीचा एक प्रभावी साधन म्हणून कसा वापर करावा, या दृष्टीने ही परिषद पूर्णपणे यशस्वी ठरली. विविध देशांमधील विचारवंत, कलाकार आणि अभ्यासक एकाच मंचावर आल्यामुळे सांस्कृतिक आदानप्रदानास मोठी गती मिळाली.

उद्योग आणि गुंतवणुकीला चालना :

हा केवळ एक सांस्कृतिक उत्सव किंवा चर्चासत्र न राहता, या परिषदेच्या निमित्ताने आधुनिक उद्योजकता आणि स्टार्टअप्सनाही जोडण्यात आले. ‘फाउंडर्स नाईट’ सारख्या उपक्रमांच्या माध्यमातून तरुण उद्योजक, गुंतवणूकदार आणि व्यावसायिक तज्ज्ञांना एकत्र आणत महत्त्वपूर्ण आर्थिक सहकार्याचे नवे मार्ग खुले झाले.

परिणामांसमोरील आव्हाने :

अशा प्रकारच्या मंचांवर अनेकदा सांस्कृतिक सलोखा आणि सहकार्याच्या घोषणा होतात, परंतु त्यांच्या अंमलबजावणीची गती आणि प्रत्यक्षात येणारी परिणामकारकता बऱ्याचदा नोकरशाहीच्या व दीर्घकालीन धोरणांच्या अधीन असते. तात्काळ ठोस भूराजकीय करार किंवा कायदेशीर बांधीलकी घडवून आणण्याचे बंधन या मंचावर नसते, ही याची एक मर्यादा किंवा व्यावहारिक अडचण मानली जाऊ शकते.

प्रभावी उपाययोजना

ग्लोबल इम्पॅक्ट फोरमसारख्या आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये सांस्कृतिक संवाद आणि आर्थिक सहकार्याच्या घोषणा मोठ्या प्रमाणावर होतात, परंतु प्रत्यक्षात अंमलबजावणी करताना काही मर्यादा किंवा आव्हाने निर्माण होतात. या आव्हानांवर मात करून परिषदेचे फलित अधिक शाश्वत आणि प्रभावी करण्यासाठी खालीलप्रमाणे ठोस उपाययोजना करता येऊ शकतात.

संस्थेची कायमस्वरूपी समन्वय समिती : परिषदेदरम्यान ठरलेल्या मुद्द्यांवर आणि करारांवर वर्षभर सातत्य ठेवण्यासाठी एक स्वतंत्र कायमस्वरूपी समन्वय समिती स्थापन करणे आवश्यक आहे. यामुळे केवळ दोन दिवसांच्या चर्चा न राहता, प्रत्येक राष्ट्रातील संबंधित विभागांशी नियमित पाठपुरावा करणे शक्य होईल.

कालबद्ध आणि लक्षांक आधारित कृती आराखडा : सांस्कृतिक आदानप्रदान, स्टार्टअप्समधील गुंतवणूक आणि शैक्षणिक सहकार्य यांसारख्या विषयांसाठी स्पष्ट कालमर्यादा आणि मोजता येण्याजोगे टप्पे ठरवले जावेत, जेणेकरून प्रत्येक प्रकल्पाच्या प्रगतीचा दरवर्षी आढावा घेता येईल.

डिजिटल प्लॅटफॉर्मची निर्मिती : ब्रिक्स राष्ट्रांमधील कलाकार, संशोधक, उद्योजक आणि अभ्यासक यांना वर्षभर आपापसात सहज जोडता यावे, यासाठी एक डिजिटल व्यासपीठ किंवा पोर्टल विकसित करावे. याद्वारे माहितीची देवाणघेवाण आणि सहकार्याचे प्रस्ताव ऑनलाईन माध्यमातून विनाअडथळा पुढे नेणे सोपे होईल.

खासगी व सार्वजनिक क्षेत्राची भागीदारी : या मंचावरील उपक्रमांना केवळ सरकारी यंत्रणेवर अवलंबून न ठेवता, खासगी उद्योजक, कॉर्पोरेट कंपन्या आणि शैक्षणिक संस्थांना त्यात सक्रिय भागीदार बनवले पाहिजे. यामुळे निधीची कमतरता भासणार नाही आणि उपक्रमांची अंमलबजावणी अधिक वेगाने होईल.

तरुण पिढीचा आणि स्टार्टअप्सचा वाढता सहभाग : धोरणात्मक चर्चांच्या पलीकडे जाऊन युवा पिढीला या प्रक्रियेत केंद्रस्थानी ठेवणे गरजेचे आहे. विशेषतः नवोदित उद्योजक आणि विद्यार्थी यांच्यासाठी विशेष एक्सचेंज प्रोग्राम्स आणि अनुदान योजना राबवल्यास परिषदेचे परिणाम थेट जनमानसापर्यंत पोहोचू शकतील.

भारताच्या दृष्टीने महत्त्व आणि दूरगामी परिणाम

भारताच्या दृष्टीने ही परिषद अत्यंत धोरणात्मक आणि महत्त्वाची ठरली आहे. जागतिक पटलावर भारताची ‘वसुधैव कुटुंबकम’ ही प्राचीन संस्कृती आणि विचारसरणी अधोरेखित करतानाच, देशाला एक उदयोन्मुख आर्थिक आणि वैचारिक महासत्ता म्हणून पुढे नेण्यात या परिषदेने मोठी भूमिका बजावली आहे. ब्रिक्स राष्ट्रांमध्ये भारताची मध्यवर्ती आणि मार्गदर्शक भूमिका याद्वारे अधिक दृढ झाली आहे. प्राचीन वारशाची जोपासना करत असतानाच आधुनिक तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, पर्यावरण संरक्षण आणि शाश्वत विकासाच्या मुद्द्यांवर भारताने घेतलेला पुढाकार देशाच्या जागतिक प्रभावाला आणखी बळ देणारा ठरला आहे. या परिषदेमुळे भारतीय संस्कृती, तत्त्वज्ञान आणि स्टार्टअप परिसंस्थेचा जागतिक प्रसार होण्यास मोठी मदत झाली असून, भविष्यातील भागीदारीचे मार्ग अधिक सुकर झाले आहेत.

एकंदरीत, ही परिषद म्हणजे केवळ विविध देशांच्या प्रतिनिधींची औपचारिक भेट नसून, भविष्यातील अधिक एकात्मिक, शांततापूर्ण आणि समृद्ध जागतिक व्यवस्थेचा भक्कम पाया रचणारी ठरली आहे.