लोकशाही संपादकीय लेख
“गणपती बाप्पा मोरया… मंगलमूर्ती मोरया!” या जयघोषाने अवघा महाराष्ट्र दुमदुमला आहे. ढोल-ताशांचा निनाद, फुलांची उधळण, आकर्षक सजावट आणि भक्तांच्या उत्साहात लाडक्या गणरायाचे आगमन झाले आहे. घराघरांत बाप्पांची प्रतिष्ठापना होत असताना सार्वजनिक गणेश मंडळांमध्येही उत्साहाला उधाण आले आहे. गणरायाच्या आगमनाने केवळ धार्मिक वातावरण निर्माण होत नाही, तर समाजातील चैतन्यही जागृत होते. म्हणूनच गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.
गणरायाचे आगमन म्हणजे आनंदाचा क्षण. वर्षभराची धावपळ, ताणतणाव आणि चिंता काही काळ बाजूला ठेवून कुटुंबीय, मित्र आणि नागरिक एकत्र येतात. बाप्पाच्या आरतीत सहभागी होताना मनाला समाधान मिळते. लहान मुलांपासून ज्येष्ठांपर्यंत प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर आनंद दिसतो. बाजारपेठांमध्येही खरेदीची लगबग वाढते. फुलविक्रेते, मूर्तिकार, सजावट साहित्य विक्रेते, छोटे व्यावसायिक यांच्यासाठी गणेशोत्सव रोजगार आणि व्यवसायाची संधी घेऊन येतो.
मात्र उत्सवाचा खरा अर्थ केवळ रोषणाई, मोठमोठे मंडप आणि ध्वनिक्षेपकांच्या कर्णकर्कश आवाजात नाही. गणेशोत्सवाची खरी ताकद आहे ती समाजाला एकत्र आणण्यात. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक स्वरूप देताना सामाजिक एकजुटीचा विचार केला होता. आज त्या विचाराची अधिक गरज आहे. समाजात विविध कारणांनी वाढणारे मतभेद, राजकीय संघर्ष, सामाजिक दुरावा आणि तणाव दूर करण्यासाठी गणेशोत्सव हे प्रभावी माध्यम ठरू शकते.
आज गणेशोत्सवाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणावर बदलले आहे. पूर्वी साधेपणाने साजरा होणारा उत्सव आता अनेक ठिकाणी भव्यतेकडे झुकला आहे. मोठमोठ्या गणेशमूर्ती, आकर्षक विद्युत रोषणाई, महागडी सजावट आणि विविध कार्यक्रम यामुळे उत्सवाची रंगत वाढते; पण त्याच वेळी खर्च, ध्वनिप्रदूषण, वाहतूक कोंडी आणि पर्यावरणाचा प्रश्नही निर्माण होतो. त्यामुळे यंदाच्या उत्सवात भव्यतेपेक्षा विधायकता महत्त्वाची ठरली पाहिजे.
पर्यावरणाचा प्रश्न विशेष गंभीर आहे. गणेशमूर्तीचे विसर्जन, निर्माल्य, प्लास्टिकचा वापर आणि जलप्रदूषण याबाबत आता प्रत्येकाने जागरूक होण्याची वेळ आली आहे. शाडू मातीच्या मूर्तींना प्राधान्य देणे, नैसर्गिक रंगांचा वापर करणे, निर्माल्य नदी-नाल्यात न टाकता त्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे आणि प्रशासनाने उपलब्ध करून दिलेल्या कृत्रिम विसर्जन कुंडांचा वापर करणे, या छोट्या वाटणाऱ्या गोष्टींचा पर्यावरणावर मोठा परिणाम होतो.
गणराय बुद्धीचा देव आहे. त्यामुळे त्यांच्या उत्सवात बुद्धीला आणि विवेकाला स्थान मिळाले पाहिजे. अंधश्रद्धेला खतपाणी घालण्याऐवजी विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन, सामाजिक प्रबोधन आणि जनजागृती करणारे कार्यक्रम आयोजित झाले तर गणेशोत्सव अधिक अर्थपूर्ण होईल. आरोग्य शिबिरे, रक्तदान, वृक्षारोपण, स्वच्छता अभियान, गरजू विद्यार्थ्यांना मदत, महिला सक्षमीकरण, व्यसनमुक्ती अभियान अशा उपक्रमांतून गणेश मंडळे समाजाप्रती असलेली आपली जबाबदारी पार पाडू शकतात.
विशेषतः तरुणाईचा सहभाग या उत्सवात मोठा असतो. ही ऊर्जा केवळ मनोरंजनासाठी न वापरता समाजहितासाठी वळविण्याची जबाबदारी गणेश मंडळांची आहे. एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याला शैक्षणिक साहित्य देणे, रक्तदान करणे किंवा परिसरातील एखादी सार्वजनिक समस्या प्रशासनाच्या निदर्शनास आणून देणे-हीदेखील बाप्पाचीच सेवा आहे.
गणेशोत्सवातील ध्वनिप्रदूषणाचा प्रश्न दरवर्षी चर्चेत येतो. उत्साह आवश्यक आहे; पण दुसऱ्याच्या आरोग्याचा आणि शांततेचा विचार करणेही आवश्यक आहे. रुग्णालये, ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, विद्यार्थी आणि परीक्षेची तयारी करणारे युवक यांचा विचार करून ध्वनीची मर्यादा पाळली पाहिजे. नियम हे उत्सवाचा आनंद हिरावून घेण्यासाठी नसतात; उलट सर्वांना सुरक्षित आणि आनंददायी वातावरण मिळावे यासाठी असतात.
याचबरोबर गणेशोत्सवाच्या काळात प्रशासनाची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. रस्त्यांची स्वच्छता, वाहतूक नियोजन, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, वीजपुरवठा, विसर्जन घाटांची सुरक्षितता आणि गर्दीच्या ठिकाणी सुरक्षाव्यवस्था याकडे प्रशासनाने गांभीर्याने लक्ष देणे गरजेचे आहे. नागरिक आणि प्रशासन यांनी परस्पर सहकार्याने उत्सव साजरा केला तर कोणतीही अडचण मोठी ठरणार नाही.
गणरायाच्या आगमनाचा आनंद प्रत्येकाच्या वाट्याला यावा, हेच या उत्सवाचे वैशिष्ट्य असायला हवे. आर्थिक परिस्थिती काहीही असो, श्रद्धेचा उत्सव सर्वांसाठी समान आहे. म्हणूनच दिखाव्याच्या स्पर्धेपेक्षा साधेपणातला आनंद मोठा आहे. कर्ज काढून किंवा आर्थिक ताण घेऊन उत्सव साजरा करण्यापेक्षा आपल्या क्षमतेनुसार, आनंदाने आणि सामाजिक भान ठेवून उत्सव साजरा करणे अधिक योग्य.
गणेशोत्सव हा केवळ दहा दिवसांचा उत्सव नाही. या काळात निर्माण होणारी सकारात्मक ऊर्जा वर्षभर समाजात टिकली पाहिजे. बाप्पाच्या मूर्तीसमोर हात जोडताना आपण घेतलेले संकल्प विसर्जनासोबत वाहून जाऊ नयेत. स्वच्छता, पर्यावरण, सामाजिक एकता, माणुसकी, गरजूंना मदत आणि समाजहिताची भावना आपल्या दैनंदिन जीवनातही कायम राहिली पाहिजे.
आज लाडका बाप्पा आपल्या दारी आला आहे. त्याचे स्वागत करताना प्रत्येक घरात आनंद, प्रत्येक मनात श्रद्धा आणि प्रत्येक कृतीत सामाजिक भान असू दे. गणरायाकडे सुख-समृद्धी मागताना आपल्या परिसराच्या आणि समाजाच्या सुखासाठी आपणही काहीतरी करण्याचा संकल्प करूया. बाप्पाचे आगमन जल्लोषात झाले आहे; आता त्याच्या शिकवणीप्रमाणे उत्सव विधायक करण्याची जबाबदारी आपली आहे. गणरायाच्या चरणी एकच प्रार्थना- सर्वांचे विघ्न दूर होवोत, प्रत्येक घरात आनंद नांदो आणि समाजात प्रेम, बंधुभाव व माणुसकीची ज्योत अधिक तेजस्वी होवो!
गणपती बाप्पा मोरया!
