आनंदवनातील एकल महिलांचा सण: बाबा आमटेंच्या माहेरात प्रेम आणि आधाराची सावली
वरोरा चंद्रपूर प्रतिनिधी I बाबा आमटे यांच्या आनंदवनात वास्तव्यास असलेल्या कुष्ठरोगमुक्त एकल महिलांच्या चेहऱ्यावर दसऱ्याच्या निमित्ताने स्मितहास्य फुलले. सामाजिक कार्यकर्ते आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अकोले येथील मॉर्डन हायस्कुलचे मुख्याध्यापक हेरंब कुलकर्णी यांनी दसऱ्याचे सोने या महिलांना भेट दिल्याने त्यांच्या सणाला आनंदाचा रंग चढला. मात्र, त्यांच्या हसण्यामागील दुखऱ्या कहाण्या आणि कुटुंबापासून दुरावलेले एकटेपण मनाला चटका लावणारे आहे. आनंदवनातील या ४०० हून अधिक महिलांना बाबा आमटेंनी माहेराचा आधार दिला असला, तरी समाज आणि कुटुंबाकडून मिळणारी उपेक्षा त्यांच्या जीवनाचा अटळ भाग बनली आहे.
आनंदवनातील या महिला कुष्ठरोगातून बऱ्या झाल्या असल्या, तरी त्यांचे कुटुंबीय त्यांना स्वीकारण्यास तयार नाहीत. काहींच्या कुटुंबीयांनी त्यांना वर्षातून काही दिवस घरी नेले, तर काहींना घरी नेण्याऐवजी आनंदवनात भेटून मोकळे होतात. काहींची तर कुटुंबीयांनी भेटही बंद केली आहे. “एकल महिला म्हणजे फक्त विधवा, घटस्फोटित किंवा अविवाहित नाहीत, तर कुटुंबाने दूर ढकललेल्या या महिला खऱ्या अर्थाने एकल आहेत,” असे हेरंब कुलकर्णी यांनी सांगितले. बऱ्याच जणी आता वृद्धत्वाकडे झुकत असून, त्यांचे सणातील हसणेही मागील आठवणींनी डबडबले आहे.
दसऱ्याच्या निमित्ताने हेरंब कुलकर्णी आणि त्यांचे मित्र राजेश ताजणे यांनी आनंदवनात या महिलांना भेट दिली. दसऱ्याचे सोने देताच त्यांच्या चेहऱ्यावर हास्य फुलले. “माणसाचे प्रेम हीच त्यांची खरी भूक आहे. त्यांच्या दुःखाच्या खपल्या न काढता त्यांच्याशी सण साजरा केला, पण त्यांच्या हसण्यामागील दुःख स्पष्ट जाणवत होते,” असे कुलकर्णी यांनी नमूद केले. कदाचित कुटुंबासोबत घालवलेले सणांचे दिवस त्यांना आठवत असावेत. “एका आजारामुळे पती, मुले, भाऊ, बहीण सगळी नाती उन्मळून पडतात, हे किती खोटे आहे,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली.
बाबा आमटेंचा वारसा
बाबा आमटे यांनी या महिलांना कुष्ठरोगमुक्त केल्यानंतर त्यांना आधार आणि माहेराचा किनारा दिला. आनंदवन हे त्यांच्यासाठी केवळ निवारा नाही, तर एक कुटुंब आहे. या महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी आनंदवनात विविध उपक्रम राबवले जातात, पण समाजाची मानसिकता बदलण्याचे आव्हान अजूनही कायम आहे.
या घटनेने एकल महिलांच्या व्याख्येला नवीन अर्थ प्राप्त झाला आहे. समाजाने आणि कुटुंबाने नाकारलेल्या या महिलांना स्वीकारणे आणि त्यांना सणासुदीच्या आनंदात सामावून घेणे ही काळाची गरज आहे. बाबा आमटेंच्या आनंदवनाने या दिशेने पाऊल उचलले असले, तरी समाजातील प्रत्येकाने अशा महिलांना आधार देण्याची जबाबदारी स्वीकारावी, असे आवाहन हेरंब कुलकर्णी यांनी केले.
